Direct naar content

Hoe de mens naar risico’s kijkt en ze toch niet ziet

Hoe nemen mensen risico’s waar? En hoe beoordelen mensen het belang van die risico’s? Emoties, overmoed en eerdere ervaringen blijken onbewust van invloed op de beslissingen die we nemen. Hoe kunnen pensioenfondsbestuurders zich hiertegen wapenen? 

De mens kan risico’s niet juist inschatten hebben wetenschappers aangetoond. Vele factoren bepalen hoe de mens risico’s beoordeelt en of men er bijvoorbeeld bang of boos door wordt. Bovendien kan een menselijk oordeel veranderen, afhankelijk van het moment en van de omstandigheden.

Karin Pasha: “Stel, het ALM-model van een pensioenfonds geeft aan dat er 2% kans bestaat dat er zich er een extreme situatie voordoet. Bevindt een pensioenfonds zich net vóór een crisis, dan ziet de wereld er rooskleurig uit. Niemand maakt zich zorgen over een kans van 2% dat er werkelijk een crisis uitbreekt. Maar bevindt men zich in de periode net na een crisis, dan komt men bij een kans van 2% in actie. Een 2%-kans per jaar accumuleert namelijk over de jaren, dus het is best realistisch dat het een keer mis gaat onder jouw wacht. Dus juist als het risico zich al heeft gemanifesteerd, is men het meest voorzichtig.”

Financiële instabiliteitshypothese

De Amerikaanse econoom Hyman Minsky (1919-1996) constateerde dat economieën perioden van financiële stabiliteit doormaken die steevast eindigen in roekeloze speculatie. Hij noemde dit de financiële instabiliteitshypothese. Hij onderscheidt daarin een aantal fasen (zie illustratie). De eerste fase begint als na een periode van economische recessie de economie weer in rustiger vaarwater is gekomen: de mensen zijn risicoavers, bouwen schulden af en dit zorgt voor stabiliteit. De stabiliteit zorgt in de volgende fase ervoor dat markten herstellen en de risicoaversie langzaam afneemt. Het gaat goed, beleggingen laten mooie rendementen zien en mensen durven weer te lenen. Er worden nieuwe schulden opgebouwd. De toezichthouder treedt soepeler op waardoor banken meer krediet kunnen verstrekken. De euforie slaat toe en beleggers gaan geld lenen om ook te investeren in speculatieve activa.

 

Financiële instabiliteitshypothese

 

Er ontstaat een moment dat het voor steeds meer beleggers noodzakelijk is dat de prijzen van beleggingen blijven stijgen. Zo niet, dan kunnen deze beleggers de rente en aflossing van hun lening niet betalen. Dit is een zeer kwetsbare fase. Als de economie snel begint te groeien hoeft er maar iets te gebeuren – bijvoorbeeld een rentestijging – en de mensen kunnen de schulden niet meer dragen. Ze moeten bezittingen zoals hun huis of aandelenportefeuille verkopen. Dit zet de prijzen onder druk: het begin van een neerwaartse spiraal. De economie komt in een depressie terecht.

Risicoprofiel pensioenfonds

Opvallend is dat dergelijke crises zich herhalen, vooral als excessief lenen en euforie in het spel zijn, “the most toxic combination in capitalism”, aldus Minsky. Dat kan worden verklaard doordat ‘peer group pressure’ en ‘confirmation bias’ voortkomen uit het oudste gedeelte van het menselijk brein. Elke ‘bubble’ heeft iets unieks waardoor de meerderheid denkt “this time it is different”, naar het boek van Carmen M. Reinhart & Kenneth S. Rogoff.

Onze investeringsbeslissingen worden dus bepaald door een menselijke component. Dat gebeurt onbewust en beïnvloedt dus ook het risicoprofiel van een pensioenfonds. Karin Pasha: “Zolang je in de stabiele fase zit en de pensioenfondsbestuurder op dezelfde manier naar de wereld kijkt als de deelnemer is dat niet eens zo erg; zij zijn ‘in sync’. Maar de zienswijze zegt echter niet per se iets over de realiteit en dat is zeer gevaarlijk wanneer er schulden en euforie in het spel zijn.”

Sterke rug

Het moeilijkste is om in tijden van euforie de rug recht te houden, stelt Karin Pasha. “Er ontstaat peer group pressure: welk pensioenfonds durft uit te stappen als rendementen onrealistisch hoog zijn en alle andere partijen winst blijven maken? Niemand weet immers op welk moment de bubble klapt; over drie maanden, over een jaar of pas over vijf jaar?” In een booming economie lijkt het vanuit “peer group risk” oogpunt vrijwel onvermijdelijk voor de meesten om mee te groeien met de sector en dezelfde risico’s te nemen. Of zoals John Maynard Keynes het zei: “Worldly wisdom teaches that it is better for reputation to fail conventionally than to succeed unconventionally.” waarmee hij kuddegedrag verklaarde. Dit maakt peer group gedrag tot een zware versterker van alle risico’s.

Leg standaardbeleidsmaatregelen vast

De grote vraag is hoe pensioenfondsbestuurders zich kunnen wapenen tegen deze menselijke tekortkomingen. Karin Pasha: “Denk vooraf in de volle breedte na wat er kan gebeuren en of de gevolgen ervan acceptabel zijn of niet voor het pensioenfonds. En als dat niet acceptabel is, handel daar dan naar. Kijk scherp naar de wereld en bedenk welke signalen je nu al om je heen ziet.” Joost de Bakker: ”Het verdient aanbeveling om ‘standaardbeleidsmaatregelen’ vast te leggen, zoals dat ook door het nFTK voor pensioenfondsen wordt gestimuleerd. Leg beleidsmaatregelen van tevoren vast, bijvoorbeeld in het crisisplan, voor uiteenlopende economische situaties. Zet een crisis de besluitvorming onder druk? De standaardbeleidsmaatregel maakt het moeilijker om goed doordacht beleid te doorkruisen, ook als een crisis daartoe aanleiding geeft.”

Karin Pasha, tot slot:
“Uiteraard behoudt het bestuur de vrijheid om een voorgenomen maatregel niet uit te voeren, maar het zal die beslissing dan wel zeer goed moeten motiveren. “

De Minsky-cyclus

De kern van Minsky’s hypothese is dat stabiliteit destabiliserend werkt doordat ze in een kapitalistische economie riskant gedrag van beleggers uitlokt.

Bekijk de documentaire  waarin economen uitleggen waarom economische crashes blijven plaatsvinden.

Karin Pasha en Joost de Bakker zijn werkzaam bij Cardano op het gebied van strategische risico-advisering en implementatie.

Blijf op de hoogte met onze updates

  • Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.

In ons privacy statement leggen we uit hoe we met je gegevens omgaan.