Direct naar content

Wat beleggers kunnen leren van pre-industriële stammen in de Stille Oceaan

Wat kunnen we als hedendaagse pensioenbeleggers leren van de pre-industriële stammen in de Stille Oceaan? Meer dan we denken.

Onze menselijke biases zijn altijd zeer krachtige aanjagers geweest als het gaat om het verzinnen van verhalen die ons helpen om de wereld te begrijpen en te verklaren. Het belangrijkste doel van onze verhalen is niet de wereld goed beschrijven, maar ons ego beschermen en onze biases tevredenstellen. Zodat we ’s nachts lekker slapen op een comfortabel kussen van schijnzekerheid.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de eilanden in de Stille Oceaan, tussen Japan en de VS, strategisch van belang. Het Amerikaanse leger legde tijdelijke landingsbanen aan zodat vrachtvliegtuigen een tussenstop konden maken en bijtanken op weg naar het front. De inheemse bevolking die op deze eilanden woonde bestond uit pre-industriële stammen. Zij zagen de Amerikanen als goden die arriveerden in hun magische zilveren vogels. De stammen hielpen hun goden en in ruil daarvoor ontvingen ze iets van de zegeningen van de industrialisatie zoals stoffen voor kleding en bonen in blik.

Een sluw plan om goden te laten terugkeren

Tegen het einde van de oorlog ontmantelden de Amerikanen de landingsbanen en verlieten de eilanden in de Stille Oceaan. Maar de pre-industriële stammen misten hun goden en hun met goederen gevulde zilveren vogels. De stammen bedachten een sluw plan om de goden terug te laten keren. Ze legden zelf een nieuwe landingsbaan aan met fakkels langs de kant om de landingsbaanverlichting te imiteren. Bij de landingsbaan bouwden ze een hut waarin ze een luchtverkeersleider van stro zetten, inclusief een koptelefoon van twee halve kokosnoten. Bovenop de hut plaatsten ze een antenne van bamboe. Ze wachtten, maar er landde geen enkel vliegtuig.

Wat gebeurde daar eigenlijk? Welnu, ze namen een zeer complexe realiteit waar en verzonnen een mentaal model, een verhaal, van hoe zij dachten dat de wereld werkte. Met hun pre-industriële kennis leverden ze een opmerkelijke prestatie, maar de wereld was veel ingewikkelder dan zij zich voor konden stellen. Het bouwen van het schaalmodel op ware grootte was een enorme onderneming die niet gerealiseerd had kunnen worden als dit visioen niet door de hele stam werd geloofd. Maar het model werkte niet omdat het onmogelijk was om de onderliggende causaliteit te bevatten.

Antropologen noemden dit fenomeen cargo cult en natuurkundige Richard Feynman gebruikte dit voorbeeld in een toespraak voor het openingsjaar 1974 van de technische universiteit Caltech waarin hij de wetenschappelijke gemeenschap uitdaagde. Het punt dat hij maakte was dat het gemakkelijk is om verliefd te worden op een theoretisch model, maar dat we als wetenschappers bescheiden moeten zijn en bereid moeten zijn theorieën op te offeren die niet worden ondersteund door observaties in de echte wereld. Feynmans punt was dat als we dat niet doen, we cargo cult wetenschap bedrijven. Maar dan met dit verschil dat we dat opzettelijk doen, tegen beter weten in. Dat maakt het veel erger dan de oprechte pogingen van de pre-industriële stammen in de Stille Oceaan.

Uiteindelijk is de collectieve overtuiging opgewaardeerd tot een cultus of wetenschap

Mensen houden niet van ambiguïteit of onzekerheid, we verlangen heldere en eenvoudige verbanden tussen actie en reactie, we willen graag controle hebben en we zijn slachtoffers van escalerende verplichtingen. Als we geconfronteerd worden met een probleem of een situatie met fundamentele onzekerheid hebben we de neiging om een vereenvoudigd model te bedenken. Een eenvoudige oplossing biedt houvast. In een fundamenteel onzekere wereld, waarin we de onderliggende causaliteit niet kennen, extrapoleren we onze oplossing, meestal tot ver in het onbekende. Op een bepaald punt is ons verhaal veranderd in een overtuiging en wordt het een waarheid als een koe.

Overtuiging wordt cultus of wetenschap

Als het verhaal aantrekkelijk genoeg is kan het viral gaan en een gedeelde overtuiging worden. Het is gemakkelijk voor te stellen hoe een van de stamleden met een ogenschijnlijk geloofwaardig idee komt over wat er moet gebeuren om de goden terug te laten keren. Het verhaal wordt gedeeld rond het kampvuur - ‘als we dit bouwen, zullen ze terugkomen’. Het verhaal is verleidelijk, wint aan momentum en gaat een eigen leven leiden terwijl het zich verspreidt onder de stamleden. Ondersteunend bewijsmateriaal wordt verzameld, de slimste mensen werken eraan en uiteindelijk is de collectieve overtuiging opgewaardeerd tot een cultus of wetenschap. Het nabouwen van de landingsbaan op ware grootte was mogelijk omdat de hele stam hetzelfde verhaal deelde. Het zelforganiserend vermogen van de mens rond een gedeeld verhaal is niets minder dan verbazingwekkend.

Eigen wereldbeeld beschermen

Hoe meer tijd en prestige we investeren in een verhaal, hoe moeilijker het voor ons is om te erkennen dat het verkeerd is. Zeker als het collectieve geloof erin groeit. Galileo Galilei wordt beschouwd als de vader van de moderne wetenschap omdat hij wiskunde en experimenten combineerde. Hij stelde vast dat de planeten rond de aarde draaien. Maar zijn wetenschappelijke bevindingen conflicteerden met het verhaal van de middeleeuwse Katholieke Kerk en dus kreeg hij huisarrest voor de rest van zijn leven. Het is dan ook geen verrassing dat de vertegenwoordigers van de Inquisitie Galileo’s aanbod afsloegen om door de telescoop te kijken zodat het zelf zouden kunnen zien. Om hun eigen wereldbeeld te beschermen, wezen ze overtuigend bewijs dat in tegenspraak was met hun eigen verhaal af. Zo hoefden ze niet te erkennen dat ze het fout zouden kunnen hebben. In onze door technologie en wetenschap gedreven wereld spelen verhalen precies dezelfde rol zoals ze dat deden voor de pre-industriële stammen in de Stille Oceaan en voor de Katholieke Kerk in middeleeuws Europa.

Neoklassieke economie elimineert onzekerheid

Pensioenfondsen moeten hun vermogen in de financiële markten beleggen. De financiële markten zijn het resultaat van de interactie tussen individuen die activa kopen en verkopen. Ieder individu wordt gedreven door zijn of haar biases en emoties. Gezamenlijk delen we verhalen over hoe de wereld werkt, we lezen hetzelfde nieuws en dezelfde tweets. Het dominante wetenschappelijke economische verhaal vooronderstelt dat markten efficiënt zijn en dat prijzen van activa terugkeren naar een evenwichtig gemiddelde over een langere termijn. Dit verhaal is gebaseerd op zeer sterke veronderstellingen, bijvoorbeeld dat alle beleggers economisch rationeel zijn, dat beleggers alle beschikbare informatie meewegen voordat ze een besluit nemen en dat ze zich niet door anderen laten beïnvloeden. Dit verhaal staat bekend als neoklassieke economie en het is buitengewoon aantrekkelijk omdat het fundamentele onzekerheid elimineert uit de financiële markten. Dit maakt het voor ons als pensioenbeleggers en andere lange-termijninvesteerders mogelijk om controle te hebben over onze beleggingsportefeuilles met een optimale asset mix voor de lange termijn.

Zitten we niet gevangen in wat Feynman cargo cult beleggen zou noemen?

Als financiële gemeenschap hebben we onszelf georganiseerd rond het aantrekkelijke neoklassieke verhaal, met inbegrip van wetenschappers, wetgevers, toezichthouders, pensioenfondsen, dienstverleners, media en zo meer. Helaas, als we de voorspellingen van specifieke verhaal vergelijken met de uitkomsten in de echte wereld, dan is het duidelijk dat wat we zien niet wordt ondersteund door dit wiskundig verleidelijke verhaal. Is er eigenlijk wel een echt verschil tussen hoe we beleggen benaderen en hoe de pre-industriële stammen in de Stille Oceaan luchtvaart benaderden? Zitten we niet gevangen in wat Feynman cargo cult beleggen zou noemen?

Onze biases onder ogen komen

Vaak wordt gezegd dat de meeste problemen van binnenuit komen. Als we niet uitkijken kunnen onze biases en emoties de vijand in onszelf worden en ons langs het verkeerde pad leiden zonder dat we het in de gaten hebben. Iedereen heeft een interne spindoctor die op het oog plausibele verhalen bedenkt om ons het gevoel te geven dat we controle hebben zodat we ’s nachts goed kunnen slapen. Er is hoop, maar dan moeten we het schijncomfort van de verleidelijke verhalen loslaten en de wereld zien zoals die werkelijk is en niet zoals we graag willen dat die is.

Om de weg te vinden in een wereld van fundamentele onzekerheid moeten we nederig zijn, zorgen voor diversiteit in denken en bestuur, en robuuste oplossingen zoeken. Daartoe moeten we beslissingsstructuren toepassen en tools voor de-biasen inzetten en gebruiken. Dat is niet gemakkelijk. Maar we moeten onze biases onder ogen komen en het smalle en emotioneel gezien enigszins ongemakkelijke pad naar betere besluitvorming volgen. We moeten de wereld zien zoals die is en actief verhalen ontkrachten die niet overeenkomen met de werkelijkheid. De deelnemers die we als industrie van dienst zijn hebben daar recht op.


Auteur: Stefan Lundbergh


Meer weten over dit onderwerp? Bezoek de themapagina. Of beluister de podcast.


Blijf op de hoogte met onze updates

  • Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.

In ons privacy statement leggen we uit hoe we met je gegevens omgaan.