Skip to content

Scenariodenken in de praktijk (geüpdatet)

In dit hoofdstuk gaan we in op de indicatoren die kunnen wijzen op het scenario waarin de economie zich beweegt.

Waarschijnlijkheid van scenario’s

Onze drie scenario’s zijn hypothesen over de gevolgen van de coronacrisis – wat de gevolgen zijn voor de economie en hoe de financiële markten zullen reageren. De scenario’s zijn zorgvuldig opgesteld, zodat ze de verschillende richtingen waarin de economie zich kan ontwikkelen aannemelijk verbeelden. Tegelijkertijd zijn het momentopnames. Er gebeurt iedere dag iets nieuws. Sommige scenario’s worden daardoor waarschijnlijker dan andere. Ook ontstaan er mogelijk weer nieuwe scenario’s.

In de onderstaande tabel staan de verschillen tussen de scenario’s samengevat aan de hand van de drie aanjagers van verandering (Hoofdstuk 1-3) en de aanwezigheid van feedbackloops.

Tabel 1: De drie scenario’s in beeld

Werken met indicatoren

Om een balansrisicobeleidskeuze te maken willen we inschatten welk scenario op een gegeven moment het meest waarschijnlijk is, zonder dat we de andere scenario’s negeren. Hoe bepalen we dat? Op die vraag proberen we antwoord te geven met behulp van indicatoren.

Indicatoren geven aan op welk scenario we mogelijk afstevenen. Met een beperkte set indicatoren kunnen we al gericht actie ondernemen. Naarmate we meer te weten komen, kunnen we nieuwe indicatoren toevoegen die andere vervangen.

Wij kiezen onze indicatoren op basis van de aanjagers van verandering uit hoofdstukken 1-3, en op basis van de stemming en het vertrouwen onder de bevolking. Het gaat om:

  1. Weerstand tegen het virus
  2. Stemming onder de bevolking
  3. Consumentenvertrouwen
  4. Stand van de kredietmarkten
  5. Herfinancieringstijd van bedrijven
  6. Energieverbruik
  7. Mate van globalisering

Weerstand tegen het virus

De belangrijkste factor voor een snel einde aan de lockdown is dat het virus onder controle is, en er weerstand onder de bevolking is opgebouwd. De belangrijkste indicatoren waar we naar kijken zijn:

  • Het aantal nieuwe gevallen
  • De voortplantingssnelheid van het virus
  • Het aantal mensen met antistoffen
  • De effectiviteit van farmaceutische maatregelen
  • De capaciteit aan IC-bedden
  • De mate waarin het virus de kop weer opsteekt

Stemming onder de bevolking 

Het beëindigen van de lockdown is een politiek besluit dat wordt beïnvloed door de stemming onder de bevolking. Als de publieke stemming verandert kan dat een beleidswijziging veroorzaken, ook al is het virus nog niet ‘onder controle’.

Consumentenvertrouwen (voordat de economie kwetsbaar wordt)

Direct na de lockdown is de snelheid waarmee de economie zich herstelt voornamelijk afhankelijk van het consumentenvertrouwen. Herstelt het vertrouwen te traag, dan belanden we in scenario #2 of #3. De belangrijkste indicatoren waar we naar kijken zijn:

  • Het consumentenvertrouwen
  • De werkloosheidcijfers

Kredietmarkt

Veranderingen in de kredietmarkt zijn een indicator voor de stemming op de financiële markten. We kijken naar:

  • De ‘credit spreads’
  • De hoeveelheid verstrekt krediet
  • De steunoperaties van de centrale banken

Herfinancieringstijd

De tijd die bedrijven nog hebben om hun schulden te herfinancieren beïnvloedt de kwetsbaarheid van deze bedrijven.

Consumentenvertrouwen (nadat de economie kwetsbaar is geworden):

Het vertrouwen in het vermogen van de overheid om een negatieve spiraal om te buigen, is doorslaggevend voor het voorkomen van scenario #2 of #3. De belangrijkste indicatoren waar we naar kijken zijn:

  • Het consumentenvertrouwen
  • Het spaargedrag van de consument
  • De nieuwbouw

Energieverbruik

Nadat de lockdown is opgeheven is de toename van het energieverbruik een vroege indicator die samenhangt met bedrijvigheid.

Mate van globalisering:

Globalisering is bepalend voor de efficiency van productieketens. De belangrijkste indicatoren waar we naar kijken zijn:

  • Handelsoorlogen
  • De handelstarieven
  • De vrachtprijzen en vrachtvolumes

Update: Onze inschatting per medio september 2020

Tabel 2 toont onze inschatting per medio september 2020. Deze scenario-update wijst op nog veel onzekerheid omtrent het verdere verloop van de coronacrisis. Alle scenario’s zijn daarmee nog relevant, al lijkt scenario #3 onwaarschijnlijk. We zien het wereldwijd aantal coronagevallen verder oplopen terwijl het aantal dagelijkse overlijdensgevallen a.g.v. het virus eindelijk een dalende trend laat zien. Een grote survey onder experts concludeert dat er met ruime kans wordt verwacht dat er medio 2021 een vaccin is. Energieverbruik is snel toegenomen en de reële economie is herstellende, maar laat in diverse sectoren zware klappen na. Het consumentenvertrouwen en vliegverkeer is historisch laag en huishoudens houden de hand meer op de knip. Het is essentieel dat overheden de steunpakketten blijven doorrollen. Zolang dit standhoudt en centrale banken hun verruimende beleid continueren kunnen de grotendeels herstelde aandelenmarkten en kredietmarkten de huidige niveaus handhaven. Samenvattend wijzen meer signalen op scenario #1, maar het herstel blijft fragiel.

Tabel 2: Beoordelen van indicatoren – de grijze bollen geven onze indicatie per medio September 2020 aan

Virus

Het aantal wereldwijd geregistreerde coronagevallen heeft inmiddels de 30 miljoen gepaseerd en de trend is nog altijd stijgende. In sommige landen is sprake van de zogenaamde tweede golf, in andere landen is de eerste golf nooit geëindigd. Het totaal aantal overlijdensgevallen a.g.v. het virus nadert de 1 miljoen, maar gelukkig laat het aantal dagelijkse gevallen een dalende trend zien. Een survey onder experts uit de medische en pharmaceutische sector toont dat er met meer dan 60% kans een werkend vaccin wordt verwacht per medio 2021. Terwijl we meer grip hebben op het virus met wereldwijde coronamaatregelen, verruimde ziekenhuis en IC capaciteit en steeds betere behandelmethoden lijkt het vooruitzicht op een vaccin het meest hoopgevende signaal. Scenario #3 waarbij het virus niet onder controle komt lijkt niet meer waarschijnlijk.

Stemming

Vrijwel overal zijn mensen bereid om mondmaskers te dragen en houdt de bevolking zich zo goed als het gaat aan de opgelegde maatregelen. Thuiswerken is voor velen het nieuwe normaal geworden, al brengt dit de nodige uitdagingen met zich mee. De start van het nieuwe schooljaar biedt verlichting voor veel thuiswerkers. Hoewel velen ook begrip hebben voor de maatregelen lijkt het alsof de steun voor de lockdown her en der afbrokkelt. In alle landen zijn frequent protesten tegen de coronamaatregelen van overheden zichtbaar. De indicator lijkt richting scenario #1 te bewegen.

Consumentenvertrouwen

Het consumentenvertrouwen is enigszins hersteld, maar ligt nog op een laag niveau. Het spaarsaldo van huishoudens ligt fors hoger en diverse soorten bestedingen nog aanzienlijk lager. Het vliegverkeer blijft op een historisch laag niveau. Het werkloosheidscijfer laat enige verbetering zien, maar blijft hoog. Het vertrouwen in de bouwsector is opvallend positief, maar in zijn geheel wijzen deze indicatoren niet op scenario #1.

Kredietmarkt en herfinanciering

De wereldwijde centrale banken kopen massaal staatsobligaties en bedrijfsobligaties. Dit heeft een sterk drukkend effect op de rente. Spreads op bedrijfsobligaties en high yield zijn initieel enorm uitgelopen en daarna weer teruggeveerd. De spreads zijn nog iets hoger dan bij aanvang van het jaar 2020. Herfinanciering heeft voor de meeste bedrijven al een of twee keer plaatsgevonden sinds de uitbraak van de crisis. De markten zijn open, maar financieringsvoorwaarden worden strakker. Dit alles wijst op scenario #1.

Energieverbruik

De cijfers omtrent mobiele data, verkeer en energieverbruik laten nog altijd een sterke toename zien. Dit wijst richting scenario #1 met een sterk herstel van de economische activiteit. Dit is ook zichtbaar in de mobiliteit van mensen via auto en openbaar vervoer. Vliegverkeer en toerisme blijven vanzelfsprekend laag.

Mate van globalisering

China heeft sterk economisch herstel laten zien. De aandelenmarkten in China en de VS zijn vrijwel geheel teruggeveerd sinds de dip in het eerste kwartaal al wordt dit gedreven door de technologiebedrijven. Voor veel andere landen en Europa zijn de aandelenmarkten nog niet volledig hersteld. Internationale handel en logistiek zijn herstellende en we zien geen hernieuwde spanningen tussen de VS en China op gebied van handel, wel op andere vlakken. Mogelijk houdt dit verband met de agenda van Trump gezien de aanstaande verkiezingen in de VS. De signalen wijzen niet naar scenario #3.

Onze inschatting per 3 juli 2020

Tabel 3 vermeldt onze inschatting per eind juni 2020. Op dit moment staan we nog steeds op een kruispunt tussen scenario #1 en #2. Beide scenario’s blijven aannemelijk. Nu de lockdowns worden teruggedraaid zijn de indicatoren over economische activiteit, handel, verkeer en energieverbruik meer relevant. Zorgen spelen met name nog op het gebied van de stijging in coronagevallen in Emerging Markets waaronder Brazilië en sinds kort ook weer in de VS. Met name de ontwikkeling in een specifiek aantal staten is zorgelijk. De komende twee maanden zijn belangrijk en zullen naar onze verwachting meer duidelijkheid geven over welke afslag we nemen vanaf hier.

Tabel 3: Beoordelen van indicatoren – de grijze bollen geven onze indicatie per 3 juli 2020 aan.

Virus

In grote delen van de wereld zoals Azië, Oceanië en Europa lijkt het virus grotendeels onder controle te zijn. Het aantal nieuwe gevallen en het aantal doden neemt sterk af of is reeds op een zeer laag niveau en stabiel. Beperkte nieuwe uitbraken lijken snel te worden ingedamd. In Emerging Markets en in specifieke staten in de VS is het beeld anders. Hier neemt het aantal gevallen sterk toe. Dit kan enerzijds komen door meer testen, maar het kan ook komen door te weinig lockdown-maatregelen, diverse weken van grote protesten in de steden en het toestaan van grotere evenementen. Ondanks diverse ontwikkelingen lijkt een vaccin op korte termijn niet realistisch.

Stemming

In de landen waar het virus onder controle lijkt te zijn is meer begrip voor de lockdown, maar het neemt wel af. Met name in de genoemde landen met veel nieuwe coronagevallen is er vanuit de bevolking weinig steun meer voor een lockdown, mede gevoed door de toon van regeringsleiders. Nu het aantal gevallen niet afneemt komt de politiek voor moeilijke keuzes te staan: impopulaire maatregelen die ook de economie schaden, of gezondheid voorop.

Consumentenvertrouwen

Het consumentenvertrouwen is na een sterke terugval weer stijgende en bepaalde retailverkoop- en banencijfers verrassen positief. Toch houdt ook een grote groep mensen de hand op de knip blijkend uit het toegenomen spaarsaldo.

Kredietmarkt en herfinanciering

De spreads zijn sterk teruggeveerd. Echter, dit geeft een vertekend beeld omdat na een initieel sterke stijging van de spreads de centrale banken besloten om voorts ook bedrijfsobligaties en zelfs high-yield obligaties op te kopen. In combinatie met stimuleringspakketten voor het bedrijfsleven en minder zware eisen voor banken is de herfinanciering nog voldoende. Zolang centrale banken en overheden massaal blijven steunen zullen de koersen van aandelen en bedrijfsobligaties voldoende steun ervaren. Er lijkt hierdoor een disconnectie te zijn tussen enerzijds een gehavende reële economie en anderzijds sterk herstellende financiële markten. De stimuleringspakketten zijn echter onvoldoende en moeten worden verlengd. Het afbouwen hiervan zou de wereld in een totaal andere situatie brengen en een signaal voor scenario #3 zijn.

Energieverbruik

Diverse klassieke en alternatieve indicatoren van economische activiteit vertonen een sterke toename. Dit blijkt uit cijfers omtrent mobiele data, verkeer en energieverbruik. Dit geldt nog niet voor vliegverkeer en buitenlands toerisme.

Mate van globalisering

Internationale handel trekt aan, ondanks enige hernieuwde spanningen tussen de VS en China. In Europa zien we positieve ontwikkelingen omtrent steun en samenwerking tussen overheden, dit wijst op meer integratie.

Onze eerste inschatting van 30 april 2020

Tabel 4 vermeldt onze inschatting per 30 april. Op dit moment zijn scenario’s #1 en #2 aannemelijk. Daarom moeten we de kredietmarkt en de herfinancieringsmogelijkheden door bedrijven goed in de gaten houden, omdat dit indicatoren van economische kwetsbaarheid zijn. Zolang de lockdown voortduurt is de indicator energie minder relevant.

Tabel 4: Beoordelen van indicatoren – de grijze bollen geven onze indicatie per 30 april 2020 aan.

Gerelateerde video's

  • Video

    Aanjager van verandering 1: het virus

    De pandemie houdt de wereld nog steeds in zijn greep. Wat de gevolgen zijn voor de samenleving en de economie is nog volstrekt onzeker. Het verloop van het virus is belangrijk voor het verloop van de toekomst.

  • Video

    Aanjager van verandering 2: de economie

    De manier waarop corona onze wereld gaat veranderen is onder meer afhankelijk van de staat van onze economie. Maar wat kunnen de langduriger en rechtstreekse gevolgen voor de economie zijn?

  • Video

    Aanjager van verandering 3: politieke keuzes

    De laatste en wellicht wel de belangrijkste aanjager. Duivelse dilemma's ontstaan bij het maken van politieke keuzes. Welke beleidsmaatregelen kan de overheid tijdens en na de lockdown invoeren?