Skip to content

Denk in consequenties, niet in kansen

Iedereen met een eigen huis heeft een brandverzekering. De reden: als het huis afbrandt, kun je de financiële gevolgen niet dragen. Hoe groot de kans nu precies is dát het gebeurt, doet nauwelijks ter zake. Ziedaar de essentie van denken in consequenties van scenario’s: je bedenkt wat er zou kúnnen gebeuren, je gaat na wat de consequenties zijn, of je die kunt dragen en wat voor beleid daarbij hoort. Rob Janssen, senior strategisch adviseur bij Cardano, legt uit waarom elk pensioenfonds het op z’n minst zou moeten overwegen.

Denken in consequenties helpt je te kiezen of je wel of geen verzekering afsluit. Een brandverzekering op je huis sluit je altijd af, want als het afbrandt kun je de financiële gevolgen zelf niet dragen. Of die kans nu één of tien procent is, doet er nauwelijks toe. Anders ligt het bij een paar jaar extra verzekering voor een wasmachine of een smartphone. De gevolgen van het niet afsluiten van zo’n verzekering zijn te overzien en je zou ook zelf wat geld opzij kunnen zetten. Het verschil zit in de consequenties: ben je bereid en in staat om die te dragen?

Denken in consequenties is een cruciaal element van scenariodenken waar wij onze klanten mee helpen, onder andere aan de hand van onze jaarlijkse scenariostudie en van de bijzondere coronascenario’s die we nu hebben samengesteld. We maken voor pensioenfondsen de relatie inzichtelijk tussen het risico dat ze bereid zijn te nemen en de situaties die zich kunnen voordoen, aan de hand van scenario’s.

Rente nul, aandelen min vijftig

We beginnen met de getallen: bijvoorbeeld een gemiddeld scenario met aan beide kanten een betere en een slechtere variant. Denk bij pensioenfondsen aan een dekkingsgraad van 80, of juist 150. Het zwarte scenario houdt in dat de rente nul blijft en dat de aandelen met 50 procent dalen. Het bestuur is bereid om als ondergrens te accepteren dat er voor maximaal tien procent moet worden gekort, vertaald in een dekkingsgraad van bijvoorbeeld 80 (de risicohouding). Die getallen brengen we onder in een overtuigend verhaal, bijvoorbeeld gebaseerd op de jaren dertig of de kredietcrisis, om draagvlak te creëren voor het gebruik van het zwarte scenario. Het zijn dus nadrukkelijk géén voorspellingen, maar situaties die voorstelbaar zijn. En de vraag is of je de consequenties van die scenario’s kunt of wilt dragen en in staat bent om mee te bewegen.

Dankzij scenario’s kun je van tevoren ook richting deelnemers inzichtelijk maken wat je uitgangspunten, je doelstelling en je risicohouding zijn. Je hebt je voorbereid op bepaalde situaties en je zegt erbij wat het voor deelnemers kan betekenen als ze werkelijkheid worden. En gebeurt het ook echt, dan kun je het uitleggen. Ook als je moet korten. Dat is heel transparant.

De heilige ALM-studie

In een flink deel van de wereld van de pensioenfondsen is het denken in kansen nog gemeengoed, de ALM-studie is bijna heilig. Om de link te leggen met de brandverzekering: een ALM-studie zegt bijvoorbeeld dat de kans 1% is dat ‘het huis’ afbrandt. Terwijl zo’n percentage eigenlijk uit de lucht gegrepen is. Een ALM-studie is een black box waarbij de uitkomst wordt bepaald door wat je erin stopt. Neem je aan dat de aandelen weer omhoog gaan, dan komt eruit dat het loont om aandelenrisico te nemen. En zo gaat het met de rente ook. Die is sinds de jaren zeventig van tien naar nul procent gegaan. Waar komt dan de rechtvaardiging vandaan om een model te hanteren waarin de rente terug gaat naar vier procent? Dat blijkt nergens uit, de wens is de vader van de gedachte.

ALM-studies zijn een politieke tool geworden. Dat zie je nu ook bij herstelplannen: die wijzen tot nu toe steevast uit dat het bij ongewijzigd beleid op lange termijn weer goed komt. Allemaal op basis van kansberekening. Je kunt zeggen: de kans op kortingen is x procent, maar niemand kan zeggen wat dat precies betekent. De ontvanger van de boodschap niet, en de brenger ook niet.

Ik zeg erbij, een ALM-studie is op zich waardevol, het is een nuttig instrument om inzicht te krijgen in de effecten van het draaien aan beleidsknoppen. Maar voor beleidsontwikkeling zou je ALM tenminste moeten koppelen aan scenariodenken.

Page-turner vol cliffhangers

Inmiddels is alles anders, we zijn onderweg in een behoorlijk zwart scenario, we zitten al in het verhaal en het is een echte ‘page-turner’ vol cliffhangers. De belangrijkste vraag is nu natuurlijk: hoe gaat het verder, hoe loopt het af? Dat weten we niet, en dat hoeft ook niet. Maar we hebben wel drie realistische coronascenario’s samengesteld. Vervolgens is het zaak de signalen in de gaten houden: denk aan het aantal besmettingen, het aantal IC-opnames, het aantal sterfgevallen, de besmettingsgraad, de aard van stimuleringsmaatregelen van de overheid, de reactie van centrale banken, de mate waarin burgers en bedrijven zich aan de regels houden, de meetbare impact op de economie.

Die signalen geven een indicatie: in de richting van welk scenario gaat het, en is dat reden om de risicoruimte aan te passen waarbinnen je werkt? En als dat niet nodig is, moet je wellicht wel nagaan hoe je je balans wilt inrichten, of je meer of minder aandelen wilt, of je meer of minder renterisico wilt afdekken. De coronascenario’s zijn in feite een bijzondere uitwerking van de gebruikelijke scenariostudie.

Aan het denken zetten

Ook voor de coronascenario’s geldt natuurlijk dat het niet gaat om een verwachting, maar om een mogelijke uitkomst die je aan het denken zet, met positieve en negatieve variaties. Als je onze scenario’s als vertrekpunt gebruikt, dan weet je in die drie situaties of jouw strategie robuust en adaptief genoeg is om deze crisis te doorstaan.

We kijken met onze scenario’s doorgaans naar de wat langere termijn, maar nu hebben we ze opgesteld voor een werkelijkheid die zich vandaag voor onze ogen afspeelt. Dan kun je niet aan de zijlijn blijven toekijken. De langere termijn blijft belangrijk, maar het is minstens zo belangrijk om wel eerst de korte termijn te overleven. Want als je de komende jaren tientallen procenten moet korten, dan komt die lange termijn behoorlijk in de knel.

Gefundeerde beslissingen

Bestuurders zijn zoekende, er heerst onzekerheid, Maar ze moeten wel beslissingen nemen. Mijn betoog is dat ze die niet enkel op basis van verwachtingen moeten nemen, dat is veel te riskant. Ze hebben iets nodig waar ze iets mee kunnen, dat handelingsperspectief biedt. En dat doet scenariodenken. Waarbij de consequenties van de scenario’s leidend zouden moeten zijn voor de beslissingen, en niet de kansen erop.