Skip to content

De angstfactor bepaalt of het coronavirus een dip of een recessie veroorzaakt

In het kielzog van het coronavirus dalen de rentepercentages, imploderen de olieprijzen en krijgen de aandelenbeurzen historische klappen. Afgaand op de marktreacties heeft dit alle schijn van een scenario voor een depressie. Is het een tijdelijke dip waar we wel weer uitkomen zodra het virus beteugeld is, of glijdt de toch al kwetsbare wereldeconomie nu echt af naar een recessie of depressie?

Het coronavirus is welbeschouwd een systeemschok die in de hele wereldeconomie voelbaar is. Veel Europese landen, waaronder het economisch toch al zeer zwakke Italië, zijn volledig afgesloten. Huisarrest zorgt ervoor dat de lokale economische activiteit tot een minimum is teruggebracht. Andere landen treffen vergelijkbare maatregelen. De angst voor het onbekende treft financiële assets wereldwijd. De meeste centrale banken reageren hierop  met renteverlagingen.

Dit zorgt voor een perfect storm die de balansen van pensioenfondsen treft. Na een week van onrust op de financiële markten zijn de dekkingsgraden van veel pensioenfondsen gedaald tot onder de 90%. Bestuurders en toezichthouders vragen zich af of de curve nu even hapert en de markten weer stijgen als het virus is verdwenen, of dat er een langdurige recessie of zelfs een depressie in het verschiet ligt.

Angst en kwetsbaarheid

De economie en de financiële markten worden wel vaker getroffen door systeemschokken over de volle breedte. Of dit een crisis veroorzaakt of niet laat zich moeilijk voorspellen. Soms heeft een grote schok slechts beperkte gevolgen, terwijl een andere keer een relatief kleine schok enorme dalingen op de financiële markten kan veroorzaken. Wat uiteindelijk de gevolgen van een schok bepaalt, is de kwetsbaarheid van de economie in combinatie met de collectieve angst van beleggers.

Volgens de Amerikaanse econoom Herman Minsky leidt stabiliteit onvermijdelijk tot instabiliteit. Hij ziet schuld als de belangrijkste aanjager hiervan. Een economie met een beperkte schuldenlast is weerbaar genoeg om de gevolgen van systeemschokken op te vangen. Geleidelijk oplopende schulden zorgen voor een efficiëntere economie, terwijl het economisch systeem zelf langzaam maar zeker minder robuust wordt. Dit gaat door totdat het systeem zo fragiel wordt dat een externe schok de schuldenbubbel doorprikt. Met een pijnlijke schuldvermindering in de economie tot gevolg, die op haar beurt weer voor stabiliteit zorgt.

Het is uitermate lastig om de impact van deze dynamiek op de echte wereld te voorspellen, omdat de economie en de financiële markten bestaan uit individuen die gedreven worden door kuddegedrag en emoties zoals hebzucht en angst. Om die reden kan een kwetsbare economie het nog heel lang volhouden zolang de mensen er nog in geloven, terwijl een redelijk robuuste economie kan instorten als gevolg van collectieve angst.

Het enige wat we te vrezen hebben is de angst zelf.

— Franklin D. Roosevelt —

Het economisch klimaat

De economie is vandaag de dag kwetsbaar voor verstoring van de waardeketen omdat het een goed geoliede machine is met uitbestede productie en just-in-time logistiek. De virusuitbraak in China veroorzaakte domino-effecten in de meeste andere landen doordat lokale productiebedrijven zonder onderdelen uit China kwamen te zitten. De wereldwijde verspreiding van het coronavirus leidt tot tijdelijke veranderingen in consumentengedrag met dramatische gevolgen voor sommige sectoren. Zo strooit het virus zand tussen de raderen van de wereldeconomie.

De centrale banken reageerden op de wereldwijde financiële crisis van 2008 met grootschalige ’tijdelijke‘ opkoopprogramma’s die gaandeweg een meer ‘permanent’ karakter kregen. Sindsdien hebben we een lange periode van relatief lage economische groei waarin de prijzen van activa sterk stegen als gevolg van het overvloedige aanbod van goedkoop krediet. Landen, bedrijven en gezinnen hebben zich meer in de schulden gestoken. De bij bedrijven populaire terugkoopprogramma’s voor eigen aandelen, vaak gefinancierd met goedkoop krediet, zijn gewoon financiële instrumenten. Bovendien is de kwaliteit van de bedrijfsschulden erop achteruit gegaan. Van alle investment grade debt wordt meer dan de helft van de dollarhoeveelheid beschouwd als BBB. De hoeveelheid obligaties met een kredietwaarderingsrating lager dan BBB, zoals junk bonds, is groter dan ooit.

In de VS doet de nieuwe economie het heel goed, maar de meeste Amerikanen werken nog in de oude economie die beperkte tot geen groei vertoonde in het afgelopen decennium. Het aantal zogenoemde zombiebedrijven, die nieuwe leningen moeten afsluiten om de rente op hun huidige leningen te kunnen betalen, is toegenomen. Dit laat zien dat een essentieel onderdeel van de economie fragiel is en dat een externe schok ook op de nieuwe economie domino-effecten kan veroorzaken.

De angstfactor

In een markt met veel schulden heeft de angst voor de onbekende gevolgen van het coronavirus invloed op de waardering van markten, die op hun beurt de economische gevolgen voor de echte economie kunnen versterken. Met een vicieuze angstcirkel tot gevolg. Op het dieptepunt van de depressie in 1933 zei Franklin D. Roosevelt tijdens zijn inaugurale rede “het enige wat we te vrezen hebben is de angst zelf”. Dit geldt ook voor de huidige wereldeconomie.

Wat zijn de belangrijkste factoren die pensioenbeleggers nu in de gaten moeten houden? De eerste is hoe lang de afsluitingen als gevolg van het coronavirus gaan duren, omdat die de gevolgen voor de economische activiteit bepalen. De tweede factor is de kredietmarkt, waar toenemende spreads en wanbetalingen duidelijke waarschuwingssignalen zijn. De belangrijkste factor tot slot bestaat uit de maatregelen die overheden treffen om de economisch gevolgen van het coronavirus in te perken en om de angst onder consumenten en beleggers te verkleinen.

Het is dus de combinatie van de duur van de coronavirus-epidemie, de kwetsbaarheid van de economie en de angst onder consumenten en beleggers die bepaalt of we een dip of een recessie krijgen. Op dit moment weten we het niet, maar mogelijke scenario’s doordenken en hun gevolgen voor de balans helpen om beter geïnformeerde besluiten te nemen. Mijn advies is dus om nuchter na te denken, scenario’s op te stellen en je handen te wassen.

Stefan Lundbergh, Cardano IMAGINE